अभियांत्रिकीची अद्भुत कामगिरी; GTSचा इतिहास आणि आजचे महत्त्व७/१२ उताऱ्यापासून माउंट एव्हरेस्टच्या उंचीपर्यंत पोहोचलेला दीडशे वर्षांपूर्वीचा अचूक सर्व्हेविशेष लेख : इंजि. एम. एम. पाटील, जामनेर

आज जवळपास प्रत्येकाचा कधी ना कधी ७/१२ उताऱ्याशी संबंध येतो. रेल्वे स्थानकांवरील नावाच्या फलकाखाली समुद्रसपाटीपासूनची उंचीही आपण अनेकदा पाहतो. या दोन्ही गोष्टींच्या मुळाशी ब्रिटिश काळात करण्यात आलेल्या GTS अर्थात Great Trigonometrical Survey of India या ऐतिहासिक सर्वेक्षणाचा मोठा वाटा आहे.

जगद्विख्यात अभियंते आणि भारतरत्न स्व. मोक्षगुंडम विश्वेश्वरय्या यांच्या जयंतीनिमित्त साजरा होणाऱ्या अभियंता दिनाच्या निमित्ताने या अद्भुत अभियांत्रिकी कामगिरीचा इतिहास जाणून घेणे निश्चितच औत्सुक्याचे ठरते.

विविध मोजमाप पद्धतींपासून समान एककापर्यंत

ब्रिटिश भारतात येण्यापूर्वी विविध राजे आणि संस्थानिकांच्या प्रदेशात जमिनीचे मोजमाप करण्यासाठी वेगवेगळी एकके वापरली जात. हात, गज, बांबू, बिघा अशी अनेक स्थानिक मापे प्रचलित होती.

त्या काळातील अर्थव्यवस्था प्रामुख्याने कृषिप्रधान असल्याने राजांच्या महसुलाचा प्रमुख स्रोत शेतीवरील कर होता. त्यामुळे शेतजमिनीची अचूक मोजणी अत्यंत महत्त्वाची होती.

काश्मीरपासून कन्याकुमारीपर्यंत आणि बलुचिस्तानपासून ब्रह्मदेशापर्यंत विस्तीर्ण प्रदेश ब्रिटिशांच्या अंमलाखाली आल्यानंतर संपूर्ण भूभागाचे शास्त्रीय पद्धतीने सर्वेक्षण करण्याचे ठरविण्यात आले.

जमिनीचे क्षेत्रफळ अचूक मोजणे, समान मोजमाप पद्धत निर्माण करणे, जमिनीच्या क्षेत्रफळ व कसानुसार महसूल आकारणी करणे, तसेच रस्ते, रेल्वे, धरणे यांसारख्या प्रकल्पांसाठी भूभागाची समुद्रसपाटीपासूनची उंची निश्चित करणे हा या सर्वेक्षणाचा उद्देश होता.

यामागे ब्रिटिशांचा प्रमुख हेतू प्रशासकीय आणि व्यावसायिक होता. मात्र पुढे स्वातंत्र्योत्तर भारताला या सर्वेक्षणाचा मोठा फायदा झाला.

१८०२ मध्ये GTSची मुहूर्तमेढ

या ऐतिहासिक सर्वेक्षणाची जबाबदारी तत्कालीन Survey of India या खात्यामार्फत लेफ्टनंट कर्नल विल्यम लँबटन यांनी स्वीकारली. १७६७ मध्ये स्थापन झालेले Survey of India हे भारतातील सर्वात जुन्या सर्वेक्षण संस्थांपैकी एक आहे.

इंजिनिअरिंग कॉलेज किंवा आधुनिक यंत्रसामग्री उपलब्ध नसतानाही स्थानिक मजुरांच्या मदतीने आणि त्रिकोणमितीच्या तंत्राचा वापर करून लँबटन यांनी १८०२ मध्ये या महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पाची सुरुवात केली.

दक्षिण भारतापासून उत्तरेकडे सुरू झालेले हे काम अत्यंत कठीण होते. मोठे स्वप्न प्रत्यक्षात आणताना लँबटन यांचे जानेवारी १८२३ मध्ये निधन झाले. त्यांचे दफन विदर्भातील हिंगणघाट येथे करण्यात आले.

यानंतर जॉर्ज एव्हरेस्ट यांनी सर्वेक्षणाची धुरा सांभाळली. पुढे विविध अधिकाऱ्यांच्या कारकिर्दीत हे काम सुरू राहिले आणि तब्बल सहा दशकांनंतर १८६२ मध्ये या व्यापक सर्वेक्षणाचे काम पूर्णत्वास गेले.

GTS आणि माउंट एव्हरेस्ट

GTSमधील सर्वेक्षण आणि गणिती आकडेमोडीच्या आधारे जगातील सर्वोच्च शिखराची उंची निश्चित करण्यात आली.

यामध्ये बंगालमधील प्रज्ञावंत गणितज्ञ राधानाथ सिकदर यांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची होती. त्यांनी सर्वेक्षणातून मिळालेल्या आकडेवारीची गणिती मांडणी करून Peak XV हे जगातील सर्वोच्च शिखर असल्याचे वैज्ञानिक पद्धतीने सिद्ध करण्यास महत्त्वपूर्ण योगदान दिले.

नंतर १८६५ मध्ये जॉर्ज एव्हरेस्ट यांच्या सन्मानार्थ या शिखराचे नामकरण माउंट एव्हरेस्ट करण्यात आले.

पाच क्विंटल वजनाचे थिओडोलाईट!

आजच्या अत्याधुनिक GPS, उपग्रह आणि डिजिटल सर्व्हेच्या काळात जमिनीचे सर्वेक्षण काहीसे सहज वाटते. मात्र सुमारे दीडशे-दोनशे वर्षांपूर्वी हे काम किती कठीण असेल याची कल्पना केली तरी आश्चर्य वाटते.

GTSमध्ये थिओडोलाईट या उपकरणाचा वापर केला जात असे. हे उपकरण आडवे आणि उभे कोन अत्यंत अचूकपणे मोजण्यासाठी वापरले जात होते.

हे उपकरण सुमारे पाच क्विंटल वजनाचे असल्याने एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी नेण्यासाठी सुमारे १२ मजुरांची आवश्यकता भासत असे. वाहतूक करताना उपकरणाचे नुकसान झाल्यास ते दुरुस्तीसाठी इंग्लंडला पाठवावे लागे आणि परत येण्यासाठी अनेक महिने लागत.

त्रिकोणमितीच्या आधारावर मोजणी

GTSचे वैशिष्ट्य म्हणजे Triangulation अर्थात त्रिकोणीकरण पद्धतीचा वापर.

सुरुवातीला एका बेसलाइनची लांबी अत्यंत अचूकपणे मोजली जाई. तिची दोन टोके A आणि B मानली, तर त्यापासून दूर असलेल्या C या बिंदूपर्यंतचे कोन थिओडोलाईटच्या साहाय्याने मोजले जात.

या कोनांच्या आधारे त्रिकोणाच्या इतर बाजूंची लांबी आणि क्षेत्रफळ गणिती पद्धतीने निश्चित करता येत असे. म्हणजे प्रत्येक बाजू प्रत्यक्ष जमिनीवर मोजण्याची आवश्यकता नसे.

लोखंडी साखळीच्या लांबीचीही अचूकता!

त्या काळी लांबी मोजण्यासाठी लोखंडी साखळीचा वापर केला जात असे. तापमानानुसार लोखंड आकुंचन-पसरण पावत असल्याने साखळीच्या लांबीत होणारा अत्यंत सूक्ष्म बदलही मोजणीवर परिणाम करू शकत होता.

त्यामुळे सर्वेक्षणाच्या वेळी तापमान लक्षात घेऊन साखळीचे Calibration अर्थात प्रमाणीकरण केले जात असे.

आज अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाच्या मदतीने केलेल्या मोजमापांशी जुन्या सर्वेक्षणातील नकाशे आणि आकडेवारीची तुलना केली असता त्या काळातील सर्व्हेक्षणाची अचूकता खरोखरच थक्क करणारी ठरते.

समुद्रसपाटीपासूनची उंची कशी ठरवली?

पृथ्वीवरील समुद्राचे पाणी सरासरी एका संदर्भ पातळीवर असल्याचे गृहीत धरून भूभागाची उंची निश्चित करण्याची पद्धत वापरली गेली.

कन्याकुमारीपासून हिमालयापर्यंतच्या विस्तीर्ण प्रदेशाची उंची निश्चित करताना समुद्राच्या पातळीचा संदर्भ घेण्यात आला. पुढे भारतासाठी उंची मोजण्याच्या संदर्भ पातळीत बदल झाले.

Permanent Bench Mark म्हणजे काय?

GTSच्या काळात विविध ठिकाणी PBM अर्थात Permanent Bench Mark निश्चित करण्यात आले.

जिल्हाधिकारी कार्यालये, पोस्ट ऑफिस, कालवे, पूल, रेल्वे स्थानके, शासकीय विश्रामगृहे तसेच डोंगर-पर्वतांवरील परिसराचे विस्तृत दृश्य दिसणाऱ्या ठिकाणी समुद्रसपाटीपासूनची उंची कायमस्वरूपी नोंदवली जात असे.

दगड किंवा धातूच्या प्लेटवर ही उंची कोरली जाई. त्यामुळे भविष्यातील सर्वेक्षणासाठी पुन्हा सुरुवातीच्या संदर्भबिंदूपासून संपूर्ण मोजणी करण्याची आवश्यकता राहत नसे.

GTSचा ७/१२ उताऱ्यावरही प्रभाव

GTSच्या आधारे तयार झालेल्या नकाशे आणि नोंदींमुळे जमिनीचे क्षेत्रफळ आणि त्यातील विविध भागांची नोंद अधिक शास्त्रीय पद्धतीने करणे शक्य झाले.

शेतातील नाला, रस्ता, दलदलीचा भाग, खडकाळ किंवा लागवडीस अयोग्य क्षेत्र यांची स्वतंत्र नोंद करण्याची पद्धत विकसित झाली. लागवडीस अयोग्य क्षेत्रावर शेतसारा आकारला जात नसे.

यामुळे जमिनीच्या नोंदी अधिक व्यवस्थित आणि तार्किक पद्धतीने अद्ययावत करण्यात मदत झाली.

दीडशे वर्षांपूर्वीचे नकाशे आजही उपयुक्त

GTSच्या आधारावर संपूर्ण भूभागाचे अक्षांश-रेखांश आणि भौगोलिक तपशील दर्शविणारे Topo Sheets तयार करण्यात आले.

या नकाशांमध्ये वनक्षेत्र, पर्वत, डोंगर, टेकड्या, रस्ते, पायवाटा, ओहोळ, नाले आणि नद्या यांसारखे बारकावे नोंदवण्यात आले.

आजही वनक्षेत्रातील रस्ते किंवा विविध विकास प्रकल्पांसाठी वनविभागाची मंजुरी घेताना जुन्या नकाशांचा आणि नोंदींचा संदर्भ उपयुक्त ठरतो.

हजारो लोकांच्या त्यागाची कहाणी

GTSचे काम करताना त्या काळी रस्ते आणि दळणवळणाच्या सुविधा अत्यंत मर्यादित होत्या. डोंगर, दऱ्या, जंगले, वाळवंट अशा दुर्गम भागातून सर्वेक्षण करावे लागत असे.

या काळात हजारो कामगारांना साथीचे रोग, सर्पदंश, विषारी कीटकांचे दंश, उपचाराअभावी होणारे मृत्यू तसेच दुर्गम भागातील अपघातांना सामोरे जावे लागले.

त्यामुळे GTS ही केवळ अभियांत्रिकीची कामगिरी नसून त्यामागे असंख्य अनामिक कामगारांच्या परिश्रम आणि त्यागाचीही कहाणी आहे.

६० वर्षांचा प्रकल्प आणि आजचे महत्त्व

GTS पूर्ण करण्यासाठी तब्बल ६० वर्षे लागली. त्यानंतर दर ३० वर्षांनी सर्वेक्षणाचे पुनरावलोकन करण्याचा निर्णय ब्रिटिश सरकारने घेतला होता. मात्र हा उपक्रम अपेक्षेप्रमाणे सातत्याने राबविला गेला नाही.

आज महसूल विभाग, भूमी अभिलेख, सिंचन, सार्वजनिक बांधकाम विभाग, रेल्वे, संरक्षण आणि कृषी अशा अनेक क्षेत्रांमध्ये जुन्या सर्वेक्षण नोंदींचा संदर्भ घेतला जातो.

आज आपण हेक्टरसारख्या समान एककात जमिनीचे क्षेत्र मोजतो, नकाशे तयार करतो आणि विविध विकास प्रकल्पांचे नियोजन करतो. या आधुनिक व्यवस्थेच्या पायाभूत इतिहासात GTSचे योगदान मोठे आहे.

निष्कर्ष

आज उपग्रह, GPS, ड्रोन आणि डिजिटल तंत्रज्ञानामुळे सर्वेक्षणाचे काम अत्यंत वेगाने आणि अचूकपणे करता येते. मात्र सुमारे दोनशे वर्षांपूर्वी अत्यल्प साधनसामग्री, प्रचंड वजनाची उपकरणे, दुर्गम भौगोलिक परिस्थिती आणि मर्यादित तांत्रिक सुविधा असतानाही भारतीय भूभागाचे इतक्या मोठ्या प्रमाणावर आणि उल्लेखनीय अचूकतेने सर्वेक्षण करण्यात आले.

GTS म्हणजे केवळ जमिनीची मोजणी नव्हे; तर भारताच्या आधुनिक भूमापन, नकाशे आणि अभियांत्रिकी नियोजनाच्या इतिहासातील एक अद्भुत पर्व आहे.

— इंजि. एम. एम. पाटील, जामनेर

Previous article

Next Post

Next article

Previous Post